Nowe stanowiska gadziogłówki żółtonogiej Gomphus flavipes w województwie opolskim

larwa gadziogłówki żółtonogiej

Majowa inwentaryzacja ważek w wybranych rzekach Opolszczyzny przyniosła nowe dane zmieniające pogląd na występowanie niektórych gatunków. Do czasu wydania Atlasu rozmieszczenia ważek w Polsce (Bernard i inni, 2009), chroniony gatunek - gadziogłówka żółtonoga Gomphus flavipes był znany w województwie opolskim z zaledwie jednej współczesnej i dwóch historycznych obserwacji. Stwierdzenia te, jak również preferencje siedliskowe gatunku - rozwijającego się w dużych i szerokich rzekach nizinnych - wskazywały, iż należy się go spodziewać na większej liczbie stanowisk, przynajmniej wzdłuż koryta Odry. Obszar występowania tego gatunku w Atlasie został wyrysowany jednak tylko do wysokości Opola (patrz mapka). Jak pokazują wyniki naszych wstępnych badań, gatunek ten odbywa rozwój w Odrze aż po granicę z województwem śląskim, gdzie znany był do tej pory tylko z jednej obserwacji osobnika dorosłego (Miszta, 2010). Rozwój gadziogłówki żółtonogiej udało nam się też stwierdzić na większych dopływach Odry - Nysie Kłodzkiej i Osobłodze.

Literatura
Bernard R., BuczyńskiP., Tończyk G., Wendzonka J. 2009. Atlas rozmieszczenia ważek (Odonata) w Polsce. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań, ss. 256.
Miszta A. 2010. Czerwona lista ważek województwa śląskiego - stan na rok 2010. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice ss. 40.

dziewiąty segment odwłoka larwy gadziogłówki żółtonogiej jest charakterystycznie wydłużony

grzbietowa powierzchnia segmentów odwłoka pozbawiona jest kolców

stanowisko gatunku - Kobylice, rz. Odra, 18.05.2016

larwa odłowiona przez wolontariusza Jacka Chromika w Odrze w Kobylicach, 18.05.2016

stanowisko gatunku - Kórnica, rz. Osobłoga, 19.05.2016

stanowisko gatunku - Podlesie, rz. Odra, 23.05.2016

stanowisko gatunku - Bełk przysiółek wsi Cisek, rz. Odra, 23.05.2016

okazy odłowione w Odrze w Bełku, 23.05.2016

Zdjęcia gatunku i jego stanowisk zostały wykonane sprzętem fotograficznym współfinansowanym przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.

Gadziogłówka pospolita Gomphus vulgatissimus

Gadziogłówka pospolita Gomphus vulgatissimus związana jest głównie z wodami płynącymi, od strumieni po duże rzeki. Rozwija się też w jeziorach przepływowych lub z rozległym piaszczystym litoralem, a także w zbiornikach w żwirowniach. W kraju jest gatunkiem powszechnie spotykanym. Osobniki dorosłe obserwować można się od maja do czerwca.

Dokumentację zdjęciową gatunku oraz jego stanowisk, które wykazano w trakcie realizacji projektu pn. "Inwentaryzacje przyrodnicze kluczem do edukacji ekologicznej i ochrony bioróżnorodności w województwie opolskim", wykonano sprzętem fotograficznym współfinansowanym przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.  

samiec gadziogłówki pospolitej Gomphus vulgatissimus

larwa gadziogłówki pospolitej

larwa

larwa

przeobrażenie samicy

samica tuż po opuszczeniu wylinki

samica już z rozprostowanymi skrzydłami

wylinka

samiec

samiec

stanowisko gatunku - kopalnia kruszyw Dziergowice, Grabówka, 21.04.2016

stanowisko gatunku - Siestrzechowice, rzeka Nysa Kłodzka, 25.04.2016

stanowisko gatunku - Racławice Śląskie, rzeka Osobłoga, 16.05.2016

 

Nowe stanowiska rozrodcze szklarnika leśnego Cordulegaster boltonii w województwie opolskim

samiec szklarnika leśnego Cordulegaster boltonii

Szklarnik leśny Corduelgaster boltonii jest jedną z największych krajowych ważek, rozmiarami ciała dorównuje husarzowi władcy (rozpiętości skrzydeł dochodzi do 10 cm, a długość ciała 8,5 cm). Zamieszkuje śródleśne, płytkie, czyste i dobrze natlenione cieki (potoki i mniejsze rzeki) o piaszczystym lub piaszczysto-żwirowym dnie. Jest gatunkiem o najdłuższym spośród krajowych ważek rozwoju larwalnym, który może trwać nawet do 5 lat. Larwy przebywają najczęściej na mieliznach lub w przybrzeżnej części cieku. Nie są łatwe do znalezienia, gdyż na ogół pozostają zagrzebane pod cienką warstwą piasku lub detrytusu (obumarłych szczątków roślinnych). Z ukrycia wystaje im tylko głowa z przednimi odnóżami oraz koniec odwłoka. Dorosłe formy tego gatunku można obserwować od końca maja do połowy sierpnia. Widuje się wtedy zwykle regularnie patrolujące pewne odcinki cieków samce, które lecąc na niewielkiej wysokości poszukują potencjalnych partnerek. Samice nad ciekami pojawiają się dużo rzadziej, możemy wtedy obserwować je podczas składania jaj. Robią to w bardzo charakterystyczny sposób – zawisając w pionowej pozycji nad płytką wodą, zanurzają miarowo koniec odwłoka umieszczając jaja w piasku bądź osadach dennych.

W województwie opolskim szklarnik leśny po raz pierwszy stwierdzony został przez Schuberta (1929), który obserwował ten gatunek w 4 miejscach na obszarze Gór Opawskich. Następnie został wykazany dopiero w 1972 roku przez Mariana Bielewicza w okolicach Dobrodzienia (okaz dowodowy znajduje się w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu). Kolejne obserwacje gatunku poczynione zostały dopiero w czasach współczesnych. W 2003 roku stwierdzony został w pobliżu rezerwatu Smolnik na rzece Budkowiczance (Dolný 2003, Dolný i inni 2007). Obserwacje Kuńki i innych (2008) dostarczają sześciu nowych stanowisk położonych na rzekach: Libawie, Czarnej Wodzie, Grabicy, Borkówce, Bogacicy oraz na bezimiennym cieku w okolicach Kuźnicy Katowiskiej. Autorzy Ci ponownie wykazują go także w Górach Opawskich – na Bystrym Potoku. W trakcie naszych obserwacji w 2011 roku udaje nam się wykazać szklarnika leśnego w sumie na ośmiu nowych stanowiskach położonych w czterech nowych kwadratach UTM (Zabłocki i Wolny 2012). Obserwujemy go także na Bystrym Potoku w masywie Biskupiej Kopy. W trakcie rozpoczętej w 2015 r. w ramach projektu „Inwentaryzacje przyrodnicze kluczem do edukacji ekologicznej i ochrony bioróżnorodności w województwie opolskim” obserwacji ważek, rozwój gatunku udaje nam się stwierdzić na kolejnych 9 stanowiskach położonych w 8 nowych kwadratach UTM: YS14, BB91, BB92, CB02, CB13, CB20, CA08, CA19 (dane niepublikowane). Mimo wykrycia tylu nowych miejsc rozrodu tego rzadkiego i chronionego w kraju gatunku, stan jego populacji w województwie nie rysuje się zbyt optymistycznie – miejsca jego występowania są mocno rozproszone i ograniczają się często do zaledwie kilkusetmetrowych odcinków cieków. Szklarnik leśny wpisany jest do Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt, znajduje się także na europejskiej liście gatunków zagrożonych (The IUCN Red List of Threatened Species) z kategorią LC – mniejszego ryzyka. Największym, w naszych warunkach, zagrożeniem dla populacji szklarnika leśnego są wszelkie przekształcenia w obrębie koryt rzecznych. Regulacje linii brzegowej czy pogłębianie powodują zniszczenia siedlisk gatunku. Budowa w obrębie zasiedlanych cieków stawów hodowlanych, skutkuje zmniejszeniem prędkości przepływu wody, zamuleniem oraz zmianami właściwości fizykochemicznych wody. Nie bez znaczenia pozostają także zręby i wycinki drzew porastających i zacieniających zamieszkiwane cieki.

Literatura
Bernard R., Buczyński P., Tończyk G., Wendzonka J. 2009. Atlas rozmieszczenia ważek (Odonata) w Polsce. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań, ss. 256.
Dolný A. 2003. Faunistical data on endangered and protected dragonflies (Insecta: Odonata) in the polish part of Upper Silesia (opolskie and śląskie voivodships). Natura Silesiae Superioris, 7: 89–91.
Dolný A., Miszta A., Parusel J., B. 2007. Ważki (Insecta: Odonata) rezerwatu „Smolnik” (Szumirad, województwo opolskie). Natura Silesiae Superioris, 11: 75–83.
Kuńka A., Hebda G., Łęgowska D., Świerad R. 2008. Faunistical data on selected species of dragonflies (Insecta: Odonata) in the Opole Province (Southwest Poland). Opole Scientific Society Nature Journal, 41: 101–105.
Schubert K. 1929. Die Odonaten der Umgebung von Neustadt O.-S. Zeitschrift fur wissenschaftliche Insektenbiologie, 24 (4-5): 178–189.
Zabłocki P., Wolny M. 2012. Materiały do poznania niektórych chronionych, rzadkich i interesujących ważek (Insecta: Odonata) Śląska. Opolski Rocznik Muzealny, 19: 9–48.

nowe stanowiska szklarnika leśnego, wykryte w ramach inwentaryzacji ważek w 2015 roku, na tle danych literaturowych

głaszczki wargowe szklarnika leśnego mają długie, ostre i zróżnicowanej wielkości "ząbki"

larwy szklarnika leśnego na różnym etapie rozwoju, te o długości około 4 cm powinny opuścić wodę w najbliższym sezonie

śródleśny potok koło Sławięcic, 21.10.2015

śródleśny potok koło Wojciechowa koło Olesna, larwy szklarnika znaleźć można w przybrzeżnych wypłyceniach z odkładającym się detrytusem

pomiar temperatury wody w kontrolowanym cieku

Szablak południowy Sympetrum meridionale - stanowiska w woj. opolskim w 2015 roku

Szablak południowy Sympetrum meridionale jest typową ważką regionu śródziemnomorskiego, wykazującą tendencję do migrowania do Europy Środkowej. W Polsce występuje niezbyt licznie, głównie w południowej i południowo-wschodniej części kraju. Rozwija się w gęsto zarośniętych wodach stojących.

Stanowiska szablaka południowego wykazane w województwie opolskim podczas inwentaryzacji w 2015 roku:
- Szczedrzyk, gm. Ozimek, Natura 2000 Zbiornik Turawski, UTM BB92, 10.09.2015, kilkadziesiąt samców i samic, liczne zachowania rozrodcze (gatunek stwierdzony przez nas tym na stanowisku także w 2007 roku, ale bez zachowań rozrodczych);
- Jedlice, gm. Ozimek, Natura 2000 Zbiornik Turawski, UTM CB02, 10.09.2015, kilkadziesiąt samców i samic, liczne zachowania rozrodcze (pojedyncze osobniki obserwowane na stanowisku w 2007 roku przez Adama Kuńkę);
- Grabówka, gm. Bierawa, UTM CA07, 16.09.2015, 1 samica (nowe miejsce obserwacji);

- Wilamowa, gm. Paczków, Natura 2000 Zbiornik Otmuchowski, UTM XR49, 17.09.2015, kilkadziesiąt samców i samic, liczne zachowania rozrodcze (nowe stanowisko rozrodcze);
- Stobrawa, gm. Popielów, Stobrawski Park Krajobrazowy, Natura 2000 Grądy Odrzańskie, UTM XS83, 21.09.2015 - 1 samica, 22.09.2015 - 1 samica (nowe miejsce obserwacji);
- Nowe Kolnie, gm. Lubsza, Stobrawski Park Krajobrazowy, Natura 2000 Grądy Odrzańskie, UTM XS83, 21.09.2015, 3 samce  (nowe miejsce obserwacji).

Wygląda na to, że liczne i stałe populacje gatunek ten chętnie tworzy na terenach zalewowych zbiorników zaporowych, porośniętych gęstą roślinnością.

szablak południowy Sympetrum meridionale - samiec, Wilamowa, Natura 2000 Zbiornik Otmuchowski, 17.09.2015

 samica, Wilamowa, Natura 2000 Zbiornik Otmuchowski, 17.09.2015

samiec, Wilamowa, Natura 2000 Zbiornik Otmuchowski, 17.09.2015

para w trakcie kopulacji, Wilamowa, Natura 2000 Zbiornik Otmuchowski, 17.09.2015

Natura 2000 Zbiornik Turawski - miejsce obserwacji szablaków południowych, 10.09.2015

Natura 2000 Zbiornik Turawski - miejsce obserwacji szablaków południowych, 10.09.2015

Natura 2000 Zbiornik Otmuchowski - miejsce obserwacji szablaków południowych, 17.09.2015

Natura 2000 Zbiornik Otmuchowski - miejsce obserwacji szablaków południowych, 17.09.2015