Pokazywanie postów oznaczonych etykietą chrząszcze wodne. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą chrząszcze wodne. Pokaż wszystkie posty

poniedziałek, 3 marca 2014

Płyń żółtobrzeżku, płyń...

pływak żółtobrzeżek - samica, fot. M. Wolny
Pływak żółtobrzeżek Dytiscus marginalis, o którym będzie tu mowa, jest przedstawicielem rodziny pływakowatych Dytiscidae, liczącej w Polsce 142 gatunki. Wszystkie bez wyjątku (tak postacie dojrzałe, jak i larwy) żyją w środowisku wodnym, do którego świetnie się przystosowały. Jednakże mimo ich „wodnego” charakteru, należy je raczej uważać za chrząszcze ziemnowodne, gdyż przepoczwarczają się głównie na lądzie, a wiele z nich okresowo opuszcza zbiorniki wodne, by zasiedlić inne. Postacie dojrzałe tych chrząszczy są na ogół dobrymi pływakami, poruszającymi się w toni wodnej. Doskonałą „umiejętnością pływania” wyróżniają się reprezentanci rodzaju pływak Dytiscus sp., obejmującego w kraju siedem gatunków. Najpospolitszym z nich jest pływak żółtobrzeżek. Chrząszcz ten, mierzący 27-35 mm, zamieszkuje głównie wody stojące: stawy, jeziora, starorzecza, bagna, można go nawet spotkać w większych kałużach, w wodach płynących jest rzadki. Charakteryzuje się wyraźnym dymorfizmem płciowym. U samców stopy przedniej pary odnóży (trzy pierwsze człony) są silnie rozszerzone i wyposażone na spodzie w liczne przyssawki służące do przytrzymywania samicy podczas odbywającej się w wodzie i trwającej czasem kilka godzin kopulacji. Dwie największe przyssawki wydzielają lepką substancję, która dodatkowo utrudnia wyślizgnięcie się samicy z „miłosnego uścisku”. Ponadto pokrywy skrzydłowe samców są gładkie, natomiast u samic pokryte są głębokimi, podłużnymi bruzdami (zdarzają się jednak samice o pokrywach pozbawionych żłobień). Pływaki poruszają się w wodzie dzięki odnóżom tylnym, którymi jednocześnie się odpychają. Odnóża te są mocno spłaszczone i opatrzone długimi włosami pływnymi - pełnią więc rolę wioseł. Środkowe odnóża kroczne służą głównie do sterowania. Pływak żółtobrzeżek, podobnie jak inne pływakowate, oddycha tlenem atmosferycznym. W celu zaczerpnięcia świeżego powietrza podpływa do powierzchni wody, dotyka jej końcem odwłoka i wpompowuje powietrze pod uniesione pokrywy skrzydłowe. Taki zapas powietrza wystarcza mu na jakiś czas, a gdy go wykorzysta znowu musi się wynurzyć. Chrząszcz ten jest drapieżnikiem. Poluje na różne owady wodne i ich larwy, drobne skorupiaki i mięczaki, nie gardzi też kijankami, małymi żabkami oraz rybkami. Gdy zasiedla stawy hodowlane z narybkiem może w nich wyrządzać ogromne szkody.

samiec pływaka żółtobrzeżka z kolekcji MŚO (Kolonia Pierwsza koło Zakrzowa, 18.04.2011, leg. et det. M. Wolny, P. Zabłocki), fot. M. Wolny
zmienność pokryw u samic, okazy z kolekcji MŚO (pierwsza odłowiona 18.04.2011 w Kolonii Pierwszej koło Zakrzowa; druga 01.05.2011 w Wachowicach, leg. et det. M. Wolny, P. Zabłocki), fot. M. Wolny
stopa przedniej pary odnóży samca od spodu z widocznymi przyssawkami, fot. M. Wolny
odnóże tylne pełniące rolę wiosła, fot. M. Wolny
samica w trakcie pływania, fot. M. Wolny

Zobaczcie jak pływają :-). Na filmiku dwie samice pływaka żółtobrzeżka w towarzystwie chrząszczy z gatunku Acilius canaliculatus (odłowiliśmy je 27.02.2014 w śródleśnym zbiorniku „Studzionka” koło Dąbrówki Łubniańskiej, opolskie).

czwartek, 13 lutego 2014

Pływakowate (Coleoptera, Dytiscidae) nowe dla Górnego Śląska

Podczas prowadzonych w 2011 roku badań nad koleopterofauną wodną województwa opolskiego wykryliśmy stanowiska trzech gatunków chrząszczy z rodziny pływakowatych Dytiscidae, które nie były dotąd notowane z krainy Górny Śląsk. Są to: 
Nebrioporus canaliculatus, fot. M. Wolny
1. Nebrioporus canaliculatus – gatunek rzadki, znany w kraju z nielicznych i dość mocno rozproszonych stanowisk zlokalizo-wanych w 10 krainach. Najnowsze stwierdzenie pochodzi ze Wzgórz Trzebnickich (Wolny i Zabłocki 2012). Jest to typowy silikofil, preferujący głównie płytkie i ciepłe zbiorniki wodne o piaszczystym lub gliniastym dnie (Nilsson i Holmen 1995, Boukal i in. 2007), zwykle nowopowstałe i okresowe (Jaskuła i in. 2009).
Stanowisko z Górnego Śląska:
* Grabówka, piaskownia (UTM: CA07), 21.09.2011 – 12 exx.
 
piaskownia w Grabówce - stanowisko Nebrioporus canaliculatus, fot. M. Wolny
2. Rhantus latitans – w Polsce stwierdzany rzadko, do tej pory w 13 krainach (Burakowski i in. 1976, Galewski i Tranda 1978, Buczyński i Staniec 1998, Pakulnicka i Bartnik 1999, Buczyński i in. 2009). Występuje zwykle na terenach otwartych w większych zbiornikach wodnych, takich jak: jeziora, stawy, starorzecza, glinianki i łachy rzeczne. W wodach płynących spotykany jest sporadycznie (Burakowski i in. 1976).
Stanowiska z Górnego Śląska:
* Jedlice, kanał śródpolny (CB02), 23.07.2011 – 1♂;
* Szczedrzyk, Zbiornik Turawski (BB92), 23.07.2011 – 4♂♂ 3♀♀.
3. Laccophilus poecilus – w Polsce nieczęsty, dotąd znany z 12 krain (Burakowski i in. 1976, Kubisz i Szwałko 1991, Buczyński i Staniec 1998, Buczyński i in. 2001, Tończyk i Pakulnicka 2004, Przewoźny i in. 2010, Wolny i Zabłocki 2012). Chrząszcz ten preferuje zbiorniki torfowiskowe, zwłaszcza sfagnowe torfianki, czasem może zasiedlać też stawy (Galewski 1971, Burakowski i in. 1976, Galewski i Tranda 1978). W Czechach znajdowany jest głównie w płytkich, ciepłych i obficie zarośniętych zbiornikach wodnych na terenie zalanych piaskowni i glinianek (Boukal i in. 2007).
Stanowiska z Górnego Śląska:
* Dąbrówka Łubniańska, „Studzionka”, punkt czerpania wody (BB83), 14.07.2011 – 1 ex.;
* Rzędów, Zbiornik Turawski (BB92), 23.07.2011 – 8 exx.;
* Szczedrzyk, Zbiornik Turawski (BB92), 23.07.2011 – 5 exx. 
Okazy dowodowe znajdują się w kolekcji Działu Przyrody Muzeum Śląska Opolskiego.
   
Literatura 
Boukal D.S., Boukal M., Fikáček M., Hájek J., Klečka J., Skalický S., Ńťastný J., Trávníček D. 2007. Catalogue of water beetles of the Czech Republic (Coleoptera: Sphaeriusidae, Gyrinidae, Haliplidae, Noteridae, Hygrobiidae, Dytiscidae, Helophoridae, Georissidae, Hydrochidae, Spercheidae, Hydrophilidae, Hydraenidae, Scirtidae, Elmidae, Dryopidae, Limnichidae, Heteroceridae, Psephenidae). Klapalekiana 43: 1–289.
Buczyński P., Czachorowski S., Lechowski L. 2001. Niektóre grupy owadów wodnych (Odonata, Heteroptera, Coleoptera, Trichoptera) proponowanego rezerwatu „Torfowiska wiszące nad jeziorem Jaczno” i okolic: wyniki wstępnych badań. Rocznik Naukowy Polskiego Towarzystwa Ochrony Przyrody „Salamandra”, 5: 27–42.
Buczyński P., Przewoźny M., Zięba P. 2009. Aquatic beetles (Coleoptera: Adephaga, Hydrophiloidea, Staphylinoidea, Byrrhoidea) of the Polish part of the Roztocze Upland. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Lublin, Sectio C, 64 (1): 87–112.
Buczyński P., Staniec B. 1998. Waloryzacja godnego ochrony torfowiska Krugłe Bagno (Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie) w oparciu o wybrane elementy jego fauny. Rocznik Naukowy Polskiego Towarzystwa Ochrony Przyrody „Salamandra”, 2: 95–107.
Burakowski B., Mroczkowski M., Stefańska J. 1976. Chrząszcze Coleoptera – Adephaga prócz Carabidae, Myxophaga, Polyphaga: Hydrophiloidea. Katalog Fauny Polski, 23 (4): ss. 307.
Galewski K., Tranda E. 1978. Chrząszcze (Coleoptera). Rodziny: Pływakowate (Dytiscidae), Flisakowate (Haliplidae), Mokrzelicowate (Hygrobiidae), Krętakowate (Gyrinidae). Fauna Słodkowodna Polski, 10: ss. 396. 
Jaskuła R., Przewoźny M., Melke A. 2009. Chrząszcze (Coleoptera). 45–72. [w:] Owady (Insecta) Spalskiego Parku Krajobrazowego. Część I. red. R. Jaskuła, G. Tończyk, Spała, ss. 119.
Kubisz D., Szwałko P. 1991. Nowe dla Podlasia i Puszczy Białowieskiej gatunki chrząszczy (Coleoptera). Wiadomości Entomologiczne, 10: 5–14.
Nilsson A. N., Holmen M. 1995. The Aquatic Adephaga (Coleoptera) of Fennoscandia and Denmark. II. Dytiscidae. Fauna Entomologica Scandinavica, 32: ss. 192.
Pakulnicka J. Bartnik W. 1999. Changes in the fauna of aquatic beetles (Coleoptera aquatica) in Lake Luterskie (1981–1993). Fragmenta Faunistica, 42 (8): 71–93.
Przewoźny M., Lubecki K., Bidas M. 2010. Wstępne dane o chrząszczach wodnych (Coleoptera aquatica) z podrzędu Adephaga Gór Świętokrzyskich. Wiadomości Entomologiczne, 29 suppl.: 141–145.
Tończyk G., Pakulnicka J. 2004: Wstępna analiza wybranych grup owadów wodnych (Odonata, Heteroptera i Coleoptera) Łodzi. [w:] Fauna miast Europy Środkowej 21. wieku. red. P. Indykiewicz, T. Barczak, Wyd. LOGO, Bydgoszcz: 95–101. 
Wolny M., Zabłocki P. 2012. Nowe dane o występowaniu chrząszczy z rodziny pływakowatych (Coleoptera, Dytiscidae) na Wzgórzach Trzebnickich. Opolski Rocznik Muzealny, 19: 49–62. 

Publikacja 
Wolny M., Zabłocki P. 2012. Chrząszcze z rodziny pływakowatych (Coleoptera, Dytiscidae) w kolekcji Muzeum Śląska Opolskiego - zbiór z Opolszczyzny z 2011 roku. Opolski Rocznik Muzealny, 19: 99–119.

piątek, 7 lutego 2014

Chrząszcze wodne z rodzin Noteridae i Dytiscidae (Coleoptera) polskiej części Gór Opawskich (Sudety Wschodnie)

fragment kolekcji chrząszczy wodnych 
zebranych w Górach Opawskich,
 fot. M. Wolny
W sierpniu 2011 r. na obszarze Gór Opawskich przeprowadziliśmy badania nad fauną chrząszczy wodnych z rodzin Noteridae i Dytiscidae. Materiał badawczy pozyskaliśmy z 22 stanowisk, zlokalizowanych zarówno w części zachodniej, jak i wschodniej Gór Opawskich. Chrząszcze odławialiśmy standardową metodą z użyciem czerpaka hydrobiologicznego, a w przypadku górskich rzek i potoków dodatkowo stosowaliśmy niewielkie metalowe sitko o średnicy ok. 20 cm do przepłukiwania żwirku i drobnych kamieni, a także przeglądaliśmy większe kamienie zanurzone w wodzie. Spreparowany i oznaczony przez nas materiał dowodowy włączyliśmy do zbiorów Działu Przyrody Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu (nr inw. MŚO/P/11700 - 11709).



WYNIKI
Z terenu badań pozyskaliśmy łącznie 389 okazów, 28 z rodziny Noteridae i 361 z rodziny Dytiscidae. Pierwszą z rodzin reprezentują oba występujące w Polsce gatunki, które na objętym badaniami obszarze, w tym także w Sudetach Wschodnich, zostały wykazane po raz pierwszy. Z rodziny Dytiscidae wykazaliśmy natomiast 33 gatunki, z których aż 32 okazały się nowe dla Gór Opawskich, a 22 dla Sudetów Wschodnich. Uzyskane wyniki pozwoliły tym samym zwiększyć liczbę gatunków do tej pory notowanych z krainy Sudety Wschodnie z 39 (Burakowski i in., 1976; Galewski i Tranda, 1978) do 61. Na szczególną uwagę zasługuje stwierdzenie dwóch rzadko notowanych w kraju gatunków:

sobota, 18 stycznia 2014

Stictotarsus duodecimpustulatus - rarytas w naszych zbiorach!

Stictotarsus duodecimpustulatus,  
fot. M. Wolny


Tego niewielkiego (ok. 5 mm dł.) chrząszcza wodnego schwytaliśmy 05.09.2012 r. na obszarze użytku ekologicznego "Koło", 2,5 km od wsi Kielcza niedaleko Zawadzkiego w woj. opolskim. Jest to drugie pewne stwierdzenie gatunku w kraju i jedyne pewne na Śląsku. Pierwsze wiarygodne dane o występowaniu tego chrząszcza w Polsce pochodzą sprzed 30 lat. Wcześniejsze informacje z początku XX wieku (m.in. z Prószkowa na Opolszczyźnie) ze względu na brak okazów dowodowych i śródziemnomorski charakter gatunku zostały poddane w wątpliwość. Chrząszcza złapaliśmy w dość nietypowym dla niego siedlisku - niewielkim, stałym i wysychającym zbiorniku wodnym, z grubą warstwą zalegających na dnie szczątków roślinnych; zbiornik służył zwierzynie leśnej jako wodopój, o czym świadczą liczne ślady pozostawione na jego brzegu. Według danych literaturowych gatunek preferuje wody czyste i płynące, o dnie piaszczystym, najczęściej znajdowany jest w strumieniach i niewielkich rzekach.


Stanowisko odkrytego gatunku, fot. M. Wolny

PDF publikacji