Ponad 200 zaobrączkowanych ptaków w ciągu jednego dnia, czyli wiosenny przelot w pełni!

samiec grubodzioba, fot. P. Zabłocki

Od kilku dni obserwowaliśmy wzmożony ruch przy muzealnym karmniku. Postanowiliśmy wykorzystać trwający przelot ptaków do poprawienia statystyk w naszym obrączkowaniu. Wczesnym rankiem rozstawiliśmy sieci przy „ptasiej stołówce” i czekaliśmy na efekty. Zgodnie z przypuszczeniami sieci uginały się od ptaków. Od godziny 7.30 do 17.00 odłowiliśmy w sumie 221 ptaków! Wśród ośmiu zaobrączkowanych dzisiaj gatunków znalazły się: 

bogatka Parus major (117 osobników),
dzwoniec Carduelis chloris (58),
modraszka Cyanistes caeruleus (29),
mazurek Passer montanus (5),
kowalik Sitta europaea (2),
grubodziób Coccothraustes coccothraustes (1),
szarytka Poecile palustris (1),
dzięcioł duży Dendrocopos major (1).
Jak zwykle przy karmniku dominowały sikory: bogatka i modraszka oraz dzwońce – gatunki, które chyba najpowszechniej korzystają z naszego dokarmiania. Oprócz wyżej wymienionych ptaków, które zostały przez nas oznakowane obrączkami Stacji Ornitologicznej Muzeum i Instytutu Zoologii Polskiej Akademii Nauk w Gdańsku (www.stornit.gda.pl), do sieci wpadło także siedem osobników, które posiadały już obrączki. Pięć z nich to tak zwane retrapy (osobniki schwytane w miejscu ich wcześniejszego obrączkowania, przez tego samego obrączkarza). Były to dwie modraszki, dwa kowaliki oraz jeden dzwoniec. Pozostałe dwa osobniki nosiły obrączki założone przez innego obrączkarza – uzyskaliśmy w ten sposób wiadomości powrotne (stwierdzenie obrączkowanego ptaka), na których opiera się cała metoda badania ptasich wędrówek, jaką jest obrączkowanie.

RETRAPY 
(użyte symbole: 1 – ptak w pierwszym kalendarzowym roku życia, 2 – ptak w drugim kalendarzowym roku życia, po1 – ptak po pierwszym kalendarzowym roku życia (w drugim lub dalszym), po2 – ptak po drugim kalendarzowym roku życia (w trzecim lub dalszym))
* kowalik, samiec, wiek 1 (nr obrączki JB 99546) – obrączkowany przez nas 17.10.2012, wiek po1;
* kowalik, samiec, wiek po2 (JB 99717) – obrączkowany przez nas 26.10.2013, wiek po1;
* modraszka, samica, wiek po2 (KX 59762) – obrączkowana przez nas 05.12.2012, wiek 1;
* modraszka, samiec, wiek po2 (K3L 1042) – obrączkowany przez nas 10.01.2013, wiek 2;
* dzwoniec, samiec, wiek po2 (JB 85858) – obrączkowany przez nas 25.02.2012, wiek po2. 

WIADOMOŚCI POWROTNE 
* dzwoniec, samiec, wiek po2 (JC 06284) – zaobrączkowany przez Joachima Siekierę 13.04.2013 w Żywocicach (złapany przez nas po 326 dniach w odległości 15 km od miejsca obrączkowania);

* dzwoniec, samica, wiek 2 (JC 06939) – zaobrączkowana przez Joachima Siekierę 26.10.2013 w Żywocicach (złapany przez nas kontrolowany po 130 dniach w odległości 15 km od miejsca obrączkowania).

W przypadku bogatki – gatunku, którego odłowiliśmy znaczną liczbę osobników (N = 117), pokusiliśmy się o drobne analizy statystyczne. Obrączkowane ptaki, u których udało się oznaczyć zarówno wiek, jak i płeć (N = 114), podzieliliśmy na grupy wiekowo-płciowe: młode samice (wiek 2) – 41 osobników, starsze samice (wiek po2) – 22 osobniki, młode samce (wiek 2) – 37 osobników i starsze samce (wiek po2) – 14 osobników. Jak łatwo zauważyć, wśród obrączkowanych bogatek więcej było samic (55%) niż samców (45%). Można to łatwo wyjaśnić, gdyż u tego gatunku więcej samic podejmuje wędrówki – samce wykazują większą osiadłość. Oczywiście jeden dzień odłowów nie może dawać podstaw do tak dalece idących wniosków, bowiem możliwe było, że trafiliśmy już na końcówkę przelotu, a wiadomo, że u wielu gatunków samce wędrują wcześniej niż samice. Jeżeli przyjrzymy się klasom wiekowym, widzimy, że zarówno wśród samic jak i samców większość (odpowiednio 65% i 73%) odłowionych ptaków stanowiły osobniki w drugim roku życia (czyli młode), które pierwszy raz podjęły w swoim życiu wędrówkę. Również w tym przypadku wyniki z tego jednego dnia nie mogłyby posłużyć takiemu wnioskowaniu. Z wieloletnich badań nad tym gatunkiem wiadomo, że starsze osobniki wykazują większą osiadłość niż młodsze. Generalnie rzecz biorąc, ze wszystkich klas wiekowo-płciowych to dorosłe samce (u nas zaledwie 12% wszystkich schwytanych osobników) u wielu gatunków ptaków są najbardziej osiadłe. Tłumaczy się to tym, że samiec stara się pozostać w znanym sobie terytorium lęgowym (lub wrócić na nie po zimowaniu jak najwcześniej), aby móc zajmować je w kolejnym sezonie, skutecznie zdobyć partnerkę i pozostawić po sobie jak największą liczbę potomstwa.

bogatki Parus major złapane w sieć, fot. M. Wolny

modraszka Cyanistes caeruleus w sieci, fot. M. Wolny

dzwoniec Carduelis chloris - samiec, wiek po2, fot. M. Wolny

mazurek Passer montanus, wiek po1, fot. M. Wolny

dzięcioł duży Dendrocopos major, wiek 2, fot. M. Wolny (proszę zwrócić uwagę na charakterystyczne białe plamki na piórach skrzydeł tego gatunku - ZAGADKA nr 4 Jaki gatunek ptaka został oskubany i zjedzony przez krogulca?)

Przekonaj się, czy jesteś spostrzegawczy :-)

Znajdź szczegóły, które różnią od siebie dwa obrazki. W komentarzu napisz ile różnic udało Ci się odszukać (na razie nie podawaj jakie, daj szansę innym). Zatem do dzieła! Życzymy powodzenia!

jemiołuszka Bombycilla garrulus (po lewej zdjęcie oryginalne, po prawej zmienione w programie graficznym), fot. M. Wolny

  ROZWIĄZANIE: cztery różnice :-) 

Na zdjęciu po prawej stronie brak białej plamki na skrzydle, białego podkreślenia pod okiem, jednego palca ptaka oraz dolnej czerwonej plamki na skrzydle.

Płyń żółtobrzeżku, płyń...

pływak żółtobrzeżek - samica, fot. M. Wolny

Pływak żółtobrzeżek Dytiscus marginalis, o którym będzie tu mowa, jest przedstawicielem rodziny pływakowatych Dytiscidae, liczącej w Polsce 142 gatunki. Wszystkie bez wyjątku (tak postacie dojrzałe, jak i larwy) żyją w środowisku wodnym, do którego świetnie się przystosowały. Jednakże mimo ich „wodnego” charakteru, należy je raczej uważać za chrząszcze ziemnowodne, gdyż przepoczwarczają się głównie na lądzie, a wiele z nich okresowo opuszcza zbiorniki wodne, by zasiedlić inne. Postacie dojrzałe tych chrząszczy są na ogół dobrymi pływakami, poruszającymi się w toni wodnej. Doskonałą „umiejętnością pływania” wyróżniają się reprezentanci rodzaju pływak Dytiscus sp., obejmującego w kraju siedem gatunków. Najpospolitszym z nich jest pływak żółtobrzeżek. Chrząszcz ten, mierzący 27-35 mm, zamieszkuje głównie wody stojące: stawy, jeziora, starorzecza, bagna, można go nawet spotkać w większych kałużach, w wodach płynących jest rzadki. Charakteryzuje się wyraźnym dymorfizmem płciowym. U samców stopy przedniej pary odnóży (trzy pierwsze człony) są silnie rozszerzone i wyposażone na spodzie w liczne przyssawki służące do przytrzymywania samicy podczas odbywającej się w wodzie i trwającej czasem kilka godzin kopulacji. Dwie największe przyssawki wydzielają lepką substancję, która dodatkowo utrudnia wyślizgnięcie się samicy z „miłosnego uścisku”. Ponadto pokrywy skrzydłowe samców są gładkie, natomiast u samic pokryte są głębokimi, podłużnymi bruzdami (zdarzają się jednak samice o pokrywach pozbawionych żłobień). Pływaki poruszają się w wodzie dzięki odnóżom tylnym, którymi jednocześnie się odpychają. Odnóża te są mocno spłaszczone i opatrzone długimi włosami pływnymi - pełnią więc rolę wioseł. Środkowe odnóża kroczne służą głównie do sterowania. Pływak żółtobrzeżek, podobnie jak inne pływakowate, oddycha tlenem atmosferycznym. W celu zaczerpnięcia świeżego powietrza podpływa do powierzchni wody, dotyka jej końcem odwłoka i wpompowuje powietrze pod uniesione pokrywy skrzydłowe. Taki zapas powietrza wystarcza mu na jakiś czas, a gdy go wykorzysta znowu musi się wynurzyć. Chrząszcz ten jest drapieżnikiem. Poluje na różne owady wodne i ich larwy, drobne skorupiaki i mięczaki, nie gardzi też kijankami, małymi żabkami oraz rybkami. Gdy zasiedla stawy hodowlane z narybkiem może w nich wyrządzać ogromne szkody.

samiec pływaka żółtobrzeżka z kolekcji MŚO (Kolonia Pierwsza koło Zakrzowa, 18.04.2011, leg. et det. M. Wolny, P. Zabłocki), fot. M. Wolny

zmienność pokryw u samic, okazy z kolekcji MŚO (pierwsza odłowiona 18.04.2011 w Kolonii Pierwszej koło Zakrzowa; druga 01.05.2011 w Wachowicach, leg. et det. M. Wolny, P. Zabłocki), fot. M. Wolny

stopa przedniej pary odnóży samca od spodu z widocznymi przyssawkami, fot. M. Wolny

odnóże tylne pełniące rolę wiosła, fot. M. Wolny

samica w trakcie pływania, fot. M. Wolny

Zobaczcie jak pływają :-). Na filmiku dwie samice pływaka żółtobrzeżka w towarzystwie chrząszczy z gatunku Acilius canaliculatus (odłowiliśmy je 27.02.2014 w śródleśnym zbiorniku „Studzionka” koło Dąbrówki Łubniańskiej, opolskie).

Nasze publikacje

Wolny M., Zabłocki P. 2008. Operat ochrony zwierząt (w:) Plan Ochrony Parku Krajobrazowego „Góra św. Anny”. Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska, Warszawa-Opole, ss. 110.

Zabłocki P., Wolny M. 2008. Papugi świata (22.11.2007-30.04.2008) [omówienie wystawy]. Opolski Rocznik Muzealny, 16: 148–151.

Wolny M., Zabłocki P. 2009. Okazy zwierząt o różnych formach albinizmu w zbiorach Działu Przyrody Muzeum Śląska Opolskiego. Opolski Rocznik Muzealny, 17: 72–77.

Wolny M., Zabłocki P. 2009. Metody badania ptasich wędrówek [omówienie wystawy]. Opolski Rocznik Muzealny, 17: 90–97.

Wolny M., Zabłocki P. 2009. Motyle Parku Krajobrazowego „Góra św. Anny” [omówienie wystawy]. Opolski Rocznik Muzealny, 17: 98–101.

Wolny M., Zabłocki P. 2009. Miesiąc z przyrodą w Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu. Opolski Rocznik Muzealny, 17: 128–131.

Kożuch D., Wolny M. 2009. Festiwal Nauki w Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu. Opolski Rocznik Muzealny, 17: 132–136.

Wolny M., Zabłocki P. 2009. Konkursy plastyczne – formą edukacji przyrodniczej. Opolski Rocznik Muzealny, 17: 146–156.

Wolny M., Zabłocki P. 2009. Sprawozdanie z obrączkowania ptaków w latach 2007-2008. Opolski Rocznik Muzealny, 17: 161–167.

Wolny M., Zabłocki P. 2010. Operat ochrony zwierząt (w:) Plan Ochrony Parku Krajobrazowego „Góry Opawskie”. Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska, Warszawa-Opole, ss. 149.

Antczak M., Czechowski P., Tabor J., Zabłocki P., Grzybek J., Tryjanowski P. 2010. A new material for old solutions – the case of plastic string used in Great Grey Shrike nests. Acta ethologica, 13: 87–91.

Kuczyński L., Antczak M., Czechowski P., Grzybek J., Jerzak L., Zabłocki P., Tryjanowski P. 2010. A large scale survey of the Great Grey Shrike Lanius excubitor in Poland: breeding densities, habitat use and population trends. Annales Zoologici Fennici, 47: 67–78. pdf

Zabłocki P., Wolny M. 2011. Pierwsze stwierdzenie husarza wędrownego Anax ephippiger (Burmeister) (Odonata: Aeshnidae) na Opolszczyźnie. Forum Faunistyczne, 1(1): 35–38. pdf

Wolny M., Zabłocki P. 2011. Materiały do poznania chrząszczy wodnych z rodziny Noteridae i Dytiscidae (Coleoptera) polskiej części Gór Opawskich (Sudety Wschodnie). Forum Faunistyczne, 1(1): 48–55. pdf

Wolny M., Zabłocki P. 2011. Dział Przyrody. Opolski Rocznik Muzealny, 18 (1): 119–138.

Wolny M., Zabłocki P. 2011. I mięczak może mieć powód do dumy… Informator czasowej wystawy przyrodniczej. Muzeum Śląska Opolskiego, Opole, ss. 28.

Zabłocki P., Wolny. 2012. Materiały do poznania niektórych chronionych, rzadkich i interesujących gatunków ważek (Insecta: Odonata) Śląska. Opolski Rocznik Muzealny, 19: 9–48.

Wolny M., Zabłocki P. 2012. Nowe dane o występowaniu chrząszczy pływakowatych (Coleoptera, Dytiscidae) na Wzgórzach Trzebnickich. Opolski Rocznik Muzealny, 19: 49–62.

Wolny M., Zabłocki P. 2012. Chrząszcze z rodziny pływakowatych (Coleoptera, Dytiscidae) w kolekcji Muzeum Śląska Opolskiego – zbiór z Opolszczyzny z 2011 roku. Opolski Rocznik Muzealny, 19: 99–119.

Zabłocki P., Wolny. 2012. Sprawozdanie z obrączkowania ptaków w latach 2009-2011. Opolski Rocznik Muzealny, 19: 183–199.

Wolny M., Zabłocki P. 2012. New data on the occurrence of some rare and endangered ground beetles (Coleoptera: Carabidae) in south-western Poland. Nature Journal, 45: 69–76. pdf

Wolny M., Zabłocki P. 2012. The second confirmed record of Stictotarsus duodecimpustulatus (Fabricius, 1792) (Coleoptera: Dytiscidae) in Poland. Nature Journal, 45: 65–68. pdf

Zabłocki P., Wolny M. 2012. Pierwsze stanowisko miedziopiersi północnej Somatochlora arctica (Zetterstedt,1840) (Odonata: Corduliidae) na Opolszczyźnie z komentarzem do listy ważek województwa opolskiego. Parki Narodowe i Rezerwaty Przyrody, 31(3): 87–96.

Zabłocki P., Wolny. 2014. Sprawozdanie z obrączkowania ptaków w latach 2012-2013. Opolski Rocznik Muzealny, 20: 151–165.

Wolny M., Zabłocki P. 2014. My też mamy powód do dumy, czyli pokłosie wystawy przyrodniczej „I mięczak ma powód do dumy…”. Opolski Rocznik Muzealny, 20: 203–210.

Przewoźny M., Kot C., Kot L., Kot H., Wolny M., Zabłocki P., Greń C., Lubecki K., Franczuk Z., Wełnicki M. 2014. Nowe dane o rozmieszczeniu w Polsce Graphoderus bilineatus (De Geer, 1774) (Coleoptera: Dytiscidae). Wiadomości Entomologiczne, 33(3): 182–187. pdf

 

Zabłocki P., Mulawa A. 2022. Pierwsze stwierdzenie srokosza północnego Lanius borealis w Polsce. Ornis Polonica, 63: 282–293.

Rubacha S., Zabłocki P., Nagler M., Mulawa A., Sierakowski M. 2023. Współczesne lęgi uszatki błotnej Asio flammeus w uprawach rolnych. Ornis Polonica, 391–397.

Skowronek Alauda arvensis - śpiewający zwiastun wiosny

skowronek (MŚO/P/10628), fot. P. Zabłocki

U nas jest jednym z najpospolitszych ptaków, nie ma bowiem żadnego pola lub łąki, gdzieby się ich pewna ilość, stosunkowo do rozległości, nie znajdowała. Więcej się trzyma pól uprawnych, niż jałowych odłogów, w okolicach suchych i otwartych obfitszy niż w błotnistych (...). Pomiędzy naszemi gatunkami odznacza się najprzyjemniejszem i najbardziej urozmiconem śpiewaniem, które tem więcej na uroku zyskuje, że zwiastuje nastanie wiosny. Śpiew ten, pomimo świergotliwości, jest bardzo miły (...). Najczęściej śpiewa w locie, wzniosłszy się do znacznej wysokości i zatrzymując się na jednem miejscu, lub podnosząc się pionowo coraz wyżej i tak samo zwolna się opuszczając. Śpiewuje także siedząc gdziekolwiek na bryle lub kamieniu, a rzadko bardzo na krzaku. Zrywając się wydaje ostre ćwierkotanie. Gnieździ się gdziekolwiek na ziemi, zwykle pod zasłoną bryły, skiby, lub kępki ziela, zarówno między trawą i inną bujną roślinnością, jak na nagich zupełnie rolach. Dołek wygrzebuje wązki, dość głęboki, wyściela go dość gładko suchemi kawałkami przebutwiałej trawy, często z mchem mięszanej; ostatecznie wygładza i utwierdza kilkoma włosieniami. Niesie najczęściej 5, rzadziej 4 lub 6 jaj (...). Tak o skowronku Alauda arvenis pisał Władysław Taczanowski w swoim dziele „Ptaki krajowe” z 1882 roku. I choć gatunek ten zapewne nie występuje u nas tak licznie jak przed wiekiem, to wciąż jest jednym z najczęściej spotykanych, a właściwie słyszanych ptaków w krajobrazie rolniczym. Śpiewa głównie w locie tokowym, dużo rzadziej na ziemi. Po poderwaniu się do lotu na wysokości kilkunastu metrów zaczyna perlisty, potoczysty, złożony z szybkich, wysokich, świergocących treli śpiew, w który może wplatać naśladownictwa głosów innych ptaków. Wznosi się tak, szybko machając skrzydłami, na znaczne wysokości, tam zawisa w jednym punkcie nieprzerwanie śpiewając. Po jakimś czasie, w locie spiralnym wolno opada ku ziemi, by na wysokości kilku metrów przerwać swe wokalne popisy. Śpiew nie tylko ma za zadanie zwabić partnerkę, ale utrzymuje także inne samce w odpowiedniej odległości od terytorium. Samce śpiewają przez cały dzień – zaczynają jeszcze przed wschodem słońca, a kończą po jego zachodzie. Gdy skowronek atakowany jest przez powietrznego drapieżnika śpiewa niestrudzenie, co najczęściej zniechęca oprawcę i ratuje mu życie. Głośny i nieprzerwany śpiew jest bowiem nie tylko dla samicy oznaką dobrej kondycji osobnika. Gdy siedzi na ziemi jest trudny do zauważenia. Jego ziemiste, nakrapiane jaśniejszymi plamkami w różnych odcieniach brązu upierzenie stanowi doskonały kamuflaż. Populacje zachodnie tego gatunku są osiadłe, wschodnie zimą wędrują na południe – zwykle w okolice basenu Morza Śródziemnego. W Polsce, głównie w południowo-zachodniej części kraju, zdarza się, że pojedyncze osobniki zimują. Przylot następuje zwykle w połowie lutego i trwa do początków maja, odlot od września do listopada. Tego roku pierwszego skowronka w okolicach Góry św. Anny usłyszeliśmy 15 lutego. W zbiorach MŚO aktualnie posiadamy dwa preparaty sylwetkowe tego gatunku, okazy pochodzą z Opolszczyzny. Pierwszy (nr inw. MŚO/P/10628) został znaleziony martwy 01.03.2007 r. koło Ligoty Dolnej, a drugi (MŚO/P/11160) na autostradzie A4 06.05.2008 r. w pobliżu Gogolina. Oba ptaki zginęły w wyniku kolizji z pojazdami i zostały spreparowane w Pracowni Preparowania Zwierząt w Przyszowicach. Ostatni z opisywanych okazów prezentowany jest obecnie na wystawie „Fauna Parku Krajobrazowego Góra św. Anny”.

skowronek (MŚO/P/11160), fot. P. Zabłocki

jaja skowronka mają ubarwienie ochronne (archiwum Działu Przyrody MŚO), fot. P. Zabłocki